باغ سرخ

بسمه تعالی
 
تایپ (type) و فونت (font) ایرانی در گفتگویی اجمالی با رضا عابدینی، گرافیست معاصر
 
بهتره در ابتدا یک نگاه کلی در مورد گرافیک ایران داشته باشیم، گرافیک ایران را در چه مکانی میبینید و پشتوانه ای خوبی را داراست؟
به طور کلی گرافیک آسیا از شرق دور یعنی چین و ژاپن و بقیه ی کشورهای منطقه و از غرب تا ترکیه دارای قدمت بسیار زیادی است و میتوان گفت به طور کلی آسیا گرافیک بسیار قوی دارد. ایران نیز جزو آسیا بوده و از این مسئله مستثنی نیست. ایران با پشتوانه هنرهای تصویری قرن های گذشته گنجینه ی بسیار خوبی را داراست. و البته گرافیک قبل از انقلاب ما گرافیکی قابل قبول، خوب و قوی بوده است و گرافیستهای خوبی را نیز به جامعه معرفی کرده است. ما افرادی همچون بریرانی، ممیز، مثقالی، شیوا و دیگران را داشته ایم.
 
آیا در مورد گرافیک قبل از انقلاب میتوان به ویژگی های شاخصی اشاره کرد؟
مطلبی که باید گفت این است که به طور کلی گرافیک قبل از انقلاب اولاً بیشتر مبتنی بر تصویر و تصویرسازی بوده و میتوان گفت به نوعی خیلی تصویرسازانه بوده است. تأکید کارهای بزرگان گرافیک آن دوره بیشتر بر فضاسازی و تصویرسازی بوده و البته خیلی هم خوب انجام میشده است. اما مسئله تازه بودن هنر گرافیک در ایران باعث شده که همه جوانب این هنر در نظر گرفته نشود و بسیاری از توانایی های آن نادیده گرفته شده و در مورد آنها فعالیت چندانی انجام نشده یا به طور کلی نادیده گرفته شده است. از دیگر ویژگیهای بارز گرافیک آن دوره این است که گرافیک ما خیلی در میان مردم نبوده و جنبه ی عمومی نداشته است.
 
چه نوع تحولی در نگرش نسل جدید ما ایجاد شده و آیا اصلاً تغییری به وجود آمده یا به جنبه های دیگر این هنر توجه شده است؟
بله حتماً همین طور است. ویژگی ای که نسل جدید به گرافیک داده این است که به جنبه های دیگر گرافیک نیز توجه کرده و در مورد آنها نیز دست به تجربه زده است که یکی از این جنبه ها هم تایپوگرافی میباشد که این روزها نسل جدید توجه بیشتری به آن نشان داده است.
 
ما در خیلی قبل از این خوشنویسی و خطاطی داشته ایم که قدمت آن به چند قرن میرسد. رابطه ی این تایپوگرافی عصر جدید با خوشنویسی گذشته یا حال را چگونه میبینید؟
خوب میدانید که هنر خوشنویسی دارای آداب آموزشی خاص خود است و در مملکت ما بر اساس تعاریف انجمن خوشنویسان آموزش خوشنویسی داده میشود. یکی از مشکلات خط در ایران بحث انجمن خوشنویسان و بسته بودن فضای آن است و عدم راحت عبور کردن گرافیست ها برای به کارگیری خوشنویسی در گرافیک، این بدان معنا نیست که انجمن خوشنویسان به اشتباه آموزش میدهد. فقط رابطه ای خوبی بین انجمن خوشنویسی، گرافیک و گرافیست های ما برقرار نشده است، و این در شرایطی است که این دو هنر در ا رتباط کامل با یکدیگر هستند و ارتباط مناسب بین آنها برای گرافیک ما امری است حیاتی.
متأسفانه در گرافیک ایران فرصت کافی برای بررسی و تحقیق بر روی تایپ نبوده است و مشکل اساسی تایپ در ایران باید خیلی وقت پیش حل میشده که نشده است و این مسئله همچنان در طراحی گرافیک ما یک معضل به حساب می آید. همچنان اختلاف بین خوشنویسی و تایپ وجود دارد و متأسفانه حل نشده باقی مانده است.
 
این مشکلات شامل چه چیزهایی می شود؟
مثلاً در روزنامه ها مجبور شدیم تمام خط فارسی را بر روی یک لاین یا کرسی قرار بدهیم که این مسئله به خط فارسی خورانده شده است چون اساساً خوشنویسی و خط فارسی به طور کلی ترکیب بندی میشود نه اینکه تک تک حروف آن جدا از هم طراحی یا نوشته شوند، در حقیقت خوشنویس به غیر از اینکه بر روی طراحی تک تک حروف کار میکند برای نوشتن یک عبارت یا یک خط نوشته یا متن، کلیت امر و ترکیب بندی را در خط کرسی و در صفحه در نظر و سپس به نوشتن آن میپردازد. این در شرایطی است که در حروف لاتین غربی ما با تک تک حروف به طور جدا از یکدیگر سروکار داریم و میتوان طراحی آنها را به طور مجزا از هم انجام داد.
یک مسئله ی دیگر اینکه فواصل غیر مفیدی که در بین حروف تایپی داریم به لحاظ گرافیکی بسیار آزار دهنده هستند. این مسأله ناشی از این است که حروف سربی اجازه ی این کار را نمیداده اند، این در شرایطی است که در خوشنویسی فارسی به گونه ای متن نوشته میشود که حروف و کلمات این فضاها را پر کرده و خطاط به گونه ای ترکیب بندی صفحه و خط را انجام میدهد که هیچ نوع کم و کاستی در کلیت ترکیب مشاهده نمیشود و این بدان خاطر است که خوشنویس گاهی تا چند کرسی برای خط خود تعریف میکند  و با بالا و پایین کردن حروف و کلمات خود بین فضاهای مثبت و منفی خود تعادل و هماهنگی برقرار میکند.
همانطور که این روزها مشاهده میشود کشورهای عربی برای رسیدن به یک تایپ مناسب در مکتوباتشان، طراحی الفبا و خوشنویسی خود را به منظور استفاده در چاپ به متخصصین خارجی سفارش داده اند و آنها نیز نرم افزارهای خوشنویسی مناسبی برای آنها طراحی کرده اند.
 
تلاش هایی که اساتید گذشته گرافیک در این زمینه انجام داده اند را چگونه میبینید؟
در این زمینه به طور بسیار محدودی کار شده است، در پاره ای مواقع برخوردهایی اینفرمال و غیر معمول نیز با تایپ و نوشته ها  شده است. مثلا شاید در پانزده تا بیست کار از ممیز بتوان چنین چیزی مشاهده کرد اما متأسفانه شاید به علت پیچیدگی مسئله ی فونت و تایپ، ایشان و بقیه کمتر به این موضوع پرداخته اند.
 
یعنی رابطه ی تایپ فارسی با چاپ دارای پیچیدگی و مشکل است؟
ببینید طراحی حروف چاپی کار غربی هاست که البته صحت آن تأیید نشده است. به هر حال در حدود پنجاه شصت سال بعد از اختراع چاپ توسط گوتنبرگ، خط عربی هم سربی شده است، پس تبدیل این حروف برای چاپ قدمت زیادی دارد.
از نظر ما زیباترین خط، خط فارسی میباشد حتی زیباتر از خطوط ژاپنی و چینی. خط فارسی بسیار کامل است و هیچ مشکلی به لحاظ فنی ندارد. اما ناتوانی ما در استفاده از این خطوط در چاپ و گرافیک به علت وجود مشکلات و ضعف هایی است که ما در گرافیک امروزمان داریم، نه اینکه به علت ضعف خطوط فارسی باشد. این ضعف گرافیک  امروز ماست که زوایای مختلف خوشنویسی ایرانی را کشف نکرده است. در حقیقت خوشنویسی و حروف ایرانی در تایپ و چاپ نابود شده است.
 
این تایپ شامل چاپ حروف در مکتوبات روزمره زبان فارسی میباشد؟
بله، روزنامه ها، مجلات، کتب و غیره. امروزه در ایران تقریباً دیگر هیچ یک از مردم عامی نمیتوانند خوشنویسی خوب و متوسط را از یکدیگر تشخیص بدهند واین در اثر عدم تربیت چشم آنهاست. چشم ما به تیتر روزنامه ها عادت کرده است و فقط آنها را خوانا میبینیم و دیگر هیچ رابطه ای با خطوط کهن زیبای ایرانی نمیتوانیم برقرار کنیم، چون سالهاست که از آنها دور افتاده ایم.
 
و رفع این نقیصه را به عهده ی گرافیست های امروز ایران میدانید؟
ببینید عدم اطلاعات دانشجویان نسبت به خطاطان ایرانی و خوشنویسی ایرانی ضعف و نقص بزرگی برای گرافیک امروز ما محسوب میشود که متقابلا سیستم آموزشی ما در آن دخیل میباشد و باعث به وجود آمدن چنین چیزی شده است. ما به غیر از اینکه باید مشکلات خط ایرانی را حل کنیم، باید یاد بگیریم که چگونه خط ایرانی را ایرانی کار کنیم. خط ایرانی باید در فضای ایرانی کار شود نه اینکه با الگو قرار دادن مثلاً ترکیب های اروپایی بخواهیم خط ایرانی را در آن قالبها بگنجانیم.
 
چگونه میتوان به این مسئله پرداخت و این مشکلات را مرتفع کرد؟
حداقل کاری که میتوان کرد این است که لااقل تحقیق بصری و تصویری پیرامون خطاطی انجام شود که این وظیفه ی دانشجوها و گرافیست های تازه نفس و جوان ایرانی است. عوض کردن فضای کارها، تجارب جدید با تکیه بر همین تحقیقات و امروزی کردن کارها به پشتوانه آنچه از گذشته داریم و نهایتاً پیشرفت خط فارسی در گرافیک. خط ایرانی به قدری وسیع است و پتانسیل کاری دارد که غیر قابل توصیف است. فقط ایرانی ها و اعراب هستند که از این خطوط استفاده میکنند و چون کسی به طور اساسی بر روی خط فارسی کار نکرده است این خط بسیار جای کار دارد و هر کسی که به تحقیق پیرامون آن بپردازد حتماً به نتایج جدید و مفیدی خواهد رسید.
به هر حال باید با این مشکلات مواجه شد و به آنها پرداخت تا کم کم حل شوند. هرچند دانشجو در سیستم آموزشی به طراحی حروف نیز میپردازد اما مسئله اساسی این است که عدم بررسی صحیح خط و خوشنویسی فارسی باعث شده تا مشکلات مابین تایپ و خوشنویسی ما همچنان حل نشده باقی بماند. یکی از این علل این است که در سیستم فارسی ما با ترکیب مواجهیم نه با مفردات، حروف نیز باید در کنار یکدیگر به صورت مجموعه طراحی شوند نه اینکه مانند فونت انگلیسی به طور مجزا از یکدیگر.
 
نقش کامپیوتر را در کمک به گرافیک امروز چگونه میبینید؟
کمبود تکنیک امروز حتی در کامپیوتر هم وجود دارد و همچنان حل نشده باقی مانده است. در کامپیوتر فونت های آماده برای رفع نیاز ما وجود دارند اما آنها نیز فاقد مشکل نیستند و به طور کامل پاسخگوی نیاز ما نیستند. امروزه تایپ فِیس های ( type face ) بسیاری برای خطوط مختلف طراحی شده است، مثلاً سیستم نوشتاری رومن ( roman ) صرف انگلیسی نیست بقیه زبانها را هم شامل میشود. شاید در حدود چهارصد  تا پانصد تایپ فیس وجود دارد که دیجیتال کار میکنند و شاید حدود سیصدوهشتاد تا از آنها به قدری بدترکیب میباشند که عملاً به درد کار نمیخورند و مشکلاتی از قبیل دکوراتیو بودن، پیچیدگی، نازیبایی و... دارند.
تمامی حروفی که در کامپیوتر استفاده میشوند و کاربرد دارند ریشه ی خط نسخ دارند. از بین این خطوط آنهایی که برای کار مناسب هستند و بتوان آنها را بکار بست شاید بیشتر از بیست عدد نباشند که آنها نیز دارای مشکلاتی هستند و به تنهایی نمیتوان آنها را بکار گرفت، یعنی قبل از کار احتیاج به ادیت کردن دارند.
 
کدامیک از این خطوط را بیشتر مناسب کار در فضای گرافیک ایرانی میبینید؟
فونت هایی مانند: زر( zar )، میترا (mitra)، ثلث (sols)، یاسمین (yasamin) ، خرمشهر(khoramshahr)، یاقوت (yaghut)، شفیق (shafigh) و چند تای دیگر، البته بعضی از آنها مانند خرمشهر و شفیق اصطلاحاً کمی لهجه ی عربی دارند.
 
جامعه شناسی مخاطبین این فونت ها یعنی جامعه ای که با این حروف درگیر است و از آنها در خواندن استفاده میکند چگونه در گرافیک تعریف میشود و گرافیست چگونه باید در کارش به این مسئله توجه داشته باشد؟
جامعه شناسی مخاطب هر جامعه متفاوت از جامعه ی دیگر است. مثلاً اصول و معیارهای غرب را نمیتوان در ایران پیدا کرد. استفاده از تجارب خارجی ها خیلی خوب است ولی نه اینکه از نتیجه ی آنها استفاده کنیم و آنرا به کار ببندیم.
این مسئله خیلی مهم است که برای چه کسی داریم طراحی گرافیک انجام میدهیم. این یعنی همان مخاطب شناسی است. مثلا در طراحی یک پوستر باید مخاطب پوستر مشخص باشد. بیننده ای که چشم های تربیت شده تری داری بسیار متفاوت از مردم عادی به یک پوستر نگاه میکند.
 
ارتباط تصویر با تایپ و جنبه های تصویری فونت ها چگونه است؟
هرچه جنبه ی تصویری تایپ افزوده شود از خوانایی آن کم میشود. هیچ وقت حتی با دیدن خواناترین تایپ ها وجه اطلاعاتی آنها از بین نمیرود و باید قابل شناسایی باشند، مگر اینکه به منظور خاصی دیگر به طور کامل به یک تصویر تبدیل شود.
 
در گرافیک امروز ما چگونه با به تصویر کشیدن حروف برخورد میشود و آیا با گذشته متفاوت است؟
در ده، پانزده سال گذشته شکستن حروف و خطوط در همدیگر حکم تکفیر را داشته است. ولی امروز شاید از جنبه ی دیگری زیاده روی میشود و این کار به نوعی مد تبدیل شده است که آن هم باز از معایب گرافیک امروز به شمار میرود و خیلی ها بدون شناخت حروف دست به تغییر در آنها، شکستنشان و پیچیده کردن آنها میزنند.
 
جایگاه تایپ در تبلیغات چگونه است و آیا در آنجا نیز چنین برخوردی با فونت و نوشته صحیح میباشد؟
به طور کلی تبلیغات و کارکردن برای شرکت های تبلیغاتی و کارهایی از این دست متفاوت از طراحی گرافیک مشخص و هنری است و خیلی مباحث آن با هم متفاوت است.
به عنوان مثال در تبلیغات به هم ریختن تایپ ها و استفاده از تایپوگرافی پیچیده اصلاً کار صحیحی نمیباشد. بنابراین باید حیطه ی تبلیغات و محیطی که تبلیغات را در بر میگیرد شناخته شده باشد تا آن تبلیغ کار موفقی از آب دربیاید. باید این مسئله در ذهن مردم اصلاح شود که تبلیغات با سایر مباحث گرافیک متفاوت است و هر کدام جنبه های خاص خودشان را دارند.
تبلیغات پروسه ای است که بهرحال به تجارت مربوط است و مسئله ی اساسی در آن بیزینس یا تجارت و همان پول میباشد. اما گرافیک ربطی به تبلیغات ندارد و متفاوت از آن است. گرافیک راجع به هنر است و بر اساس کانسپتی(مفهومی) که تفهیم شده است باید کار شود و در عین حال در آن دست هنرمند بازتر از گرافیک تبلیغاتی است و باید اینطور باشد.
اما ما در جایی این دو مسئله را در کنار همدیگر میبینیم، مثلا در طراحی جلد کتاب؛ از جهتی کتاب و مسائل مربوط به آن دارای جنبه های فرهنگی هستند و از زاویه دیگر کتاب باید فروش داشته باشد، بنابراین ما با هر دوی این مسائل روبرو هستیم. از طرفی کار فرهنگی و از طرف دیگر جذابیت جلد کتاب برای جذب مخاطب و فروش بیشتر. باید بدانیم که سلیقه ی مردم نیز دچار تغییر میشود پس اگر کار خوب انجام شود مردم نیز به مرور به سمت سلیقه ی بهتر سوق پیدا خواهند کرد و طرح جلدی که به لحاظ هنری کار برتری است را انتخاب خواهند کرد.
 
 با تشکر از شما